اولین روز کلاس ویولن، همه با یک تصویر شروع میکنند: ساز و آرشه و یک معلم. اما دیر یا زود، میز تمرین شلوغ میشود؛ بالشتکی که زیر ساز میرود تا گردن قفل نکند، کلیفونی که موی آرشه را زنده نگه میدارد، مترونومی که ریتم را از خیالبافی نجات میدهد، سیم یدکیای که شب قبل از امتحان پاره میشود و باید در کشو باشد. لوازم جانبی ویولن، همانقدر بخشی از نوازندگیاند که خودِ ساز؛ فرقشان فقط این است که دیرتر به چشم میآیند و معمولا دیرتر خریده میشوند، معمولا بعد از اولین دردِ واقعی.
در این مقاله از دنیای سازها فهرست کامل لوازم جانبی ضروری نوازندگان ویولن را مرور میکنیم؛ نه به شکل یک کاتالوگ خشک، بلکه با همان ترتیبی که واقعا به اینها نیاز پیدا میکنید: از آرشه و کلیفون گرفته تا بالشتک، سوردین، خرک، مترونوم و آن دسته از وسایلی که «لازم» از «لوکس» را تشخیص بدهید. اگر تازهکار هستید، این مقاله از خریدهای اشتباه سال اولتان جلوگیری میکند و اگر سالهاست مینوازید، احتمالا چند جای خالی در کیفتان پیدا میکنید.
در یک نگاه؛ اگر عجله دارید:
- پنج قلمِ ضروری مطلق: آرشه سالم، کلیفون، ست سیم یدکی، بالشتک و پارچه تمیزکاری.
- برای کوک: تیونر (کلیپآنی یا اپ) و برای ریتم: مترونوم؛ این دو، رکن تمرین اصولیاند.
- سوردین برای تمرین شبانه و بیسروصدا؛ ارزانترین صلحنامه با همسایهها.
- خرک و سیمگیر، قطعاتِ مصرفیِ روزمره نیستند اما خرکِ شکسته یا سیمگیرِ لق، صدای ساز را میخوابانند.
- قبل از خرید هر لوازم جانبی، ردهی خودِ سازتان را در نظر بگیرید؛ آرشهی حرفهای روی ساز مبتدی، پولِ خوابیده است.
فهرست مطالب این مقاله:
آرشه؛ نیمی از صدا
عبارت معروفِ استادان ویولن این است: «نصف پولات را بده ساز، نصفش را آرشه.» آرشه فقط چوب و مویی نیست که روی سیم میکشد؛ کلِ کشش، دینامیک و لحن شما از همین میله میگذرد. یک آرشه بیکیفیت، خمشده یا کمکشش، صدای ساز خوب را خفه میکند و دستِ نوازنده را هم خسته؛ برای همین بعد از ساز، منطقیترین جای خرج کردن پول، همینجاست. نمونهای مثل آرشه هشتپر ویولن برای هنرجویانِ ردهی اول و دوم، انتخاب شناختهشدهای است؛ قاعدهی سرانگشتی هم همین است که حدود یکچهارم تا یکپنجم قیمت ساز را روی آرشه حساب کنید.
درباره نگهداری آرشه دو قانون وجود دارد و هر دو بیاستثنا: پیچ آرشه را بعد از هر جلسه شل کنید تا میله کششِ دائمی نگیرد و خم نشود، و آرشه را هرگز روی لبهی تیز عمود نگیرید؛ موها مثل فنرِ حساس، آسیبپذیرند. موی آرشه هم عمر دارد؛ با تمرین روزانه، بعد از حدود یک سال، کشش و چسبندگیاش میرود و وقت «پیرایش» (تعویض مو) است؛ ماجرای کاملاش را در زمان و نحوه تعویض موی آرشه خواندهاید؟ اگر نه، این را جزو اولین مطالب فنیتان بگذارید. دربارهی منطق قیمتها هم مطلب بررسی قیمت آرشه ویولن مرجع کامل است و برای خودِ تکنیکِ کشیدن، نکات مهم در آرشهکشی ویولن و ویولا را از دست ندهید.
چند آرشه داشته باشیم؟
برای هنرجوی سالهای اول، یک آرشهی درستِ نگهداریشده کافی است؛ اما وقتی اجرا و تمرین جدی شد، داشتن آرشهی دوم یک منطق سختاقتصادی دارد: موی آرشه لحظهای قبل از اجرا نمیپیرد اما میپیرد، و آرشهی یدکیِ همرده در کیف، بیمهی همان شب است. نوازندههای حرفهای معمولا دو آرشه دارند: یکی روزمرهی کارِ خشنتر و یکی «شبهای مهم»؛ و هر دو را یکجا جا نمیگذارند که با هم گم شوند. برای شروع اما، پولِ آرشهی دوم را نگه دارید برای تعویض مویِ آرشهی اول؛ بازدهیاش بیشتر است.
کلیفون (رزین)؛ سوخت موتور
کلیفون همان تکهی سفت و براقی است که با موی آرشه مالیده میشود تا موها «چسبناکِ کنترلشده» شوند و بتوانند سیم را بگیرند و بلغزانند. بدون کلیفون، آرشه روی سیم مثل کفش نو روی یخ است؛ بدون هیچ چسبندگی. کلیفون از صمغ درختها ساخته میشود و دو خانوادهی رایج دارد: تیره (نرمتر، برای هوای خشک و صدای پرحجمتر) و روشن (سختتر، برای هوای مرطوب و نوازندگی ظریفتر). برای شروع، هر کلیفون درجهیکِ استاندارد کافی است؛ کلیفون ویولن موجود در فروشگاه همین کار را کامل انجام میدهد.
روش استفاده درست، خودش یک مهارت کوچک است: قبل از هر جلسه، دو سه بار آرشه را بهآرامی روی کلیفون بکشید از پوست تا نوک؛ نه آنقدر کم که مو خشک بماند، نه آنقدر زیاد که گردِ کلیفون روی سیم بریزد و صدای «خشخش» بسازد. اگر صدای آرشهکشیتان خشدار شد، اول به کلیفون مشکوک باشید. آموزش کامل و تصویریاش را در آموزش استفاده از کلیفون یا رزین روی آرشه آوردهایم و برای اطلاعات عمومیتر، مقاله رزین در ویکیپدیا هم خواندنی است. کلیفون را همیشه در جعبهاش و دور از گرما نگه دارید؛ گرما صمغش را میریزد و دیگر همان اول قشنگ نیست. یک نکتهی کارگاهی هم دربارهی کلیفونهای نو: سطحشان با گذشت چند هفته یک لایهی براق و سخت میگیرد (Glassy) و چسبندگیاش میرود؛ با سنبادهی خیلی نرم، دو سه حرکتِ هوایی روی سطحش بزنید تا دوباره نفس بکشد. همین سی ثانیه، کلیفونی که «تمام شده» بود را چند ماه دیگر زنده نگه میدارد.

کلیفون زدن آرشه؛ آیین روزانهی پیش از هر جلسه تمرین
ست سیم یدکی؛ که شبِ امتحان غافلگیرتان نکند
سیم ویولن، کالای مصرفی است؛ نمیپرسد شب است یا روز، مهمانی دارید یا امتحان؛ پاره میشود. برای همین ست سیم یدکی در کشوی تمرین، از واجبات است، نه احتیاط. سیمها هم خانواده دارند: فلزی (پایدار و کوکشونده، مناسب شروع و سازهای کوچک)، سینتتیک (صدای گرم و پایدارِ نزدیک به رودهای، انتخاب ردههای بالاتر) و رودهای (اصیل و بیرحم به رطوبت، دنیای حرفهایها و سازهای قدیمی). برندهای نامآشنای این بازار، مثل پیراستروی ایتالیایی، دنیای سیم را سالهاست اداره میکنند؛ سیم ویولن پیراسترو سبز درجه ۲ گزینهی مطمئنِ همین خانواده است و سیم ویولن آلیس A703 انتخاب اقتصادیِ ردهی تمرین.
نشانههای وقت تعویض: بیرنگ و سیاه شدنِ محلِ زیر انگشت، زخمهای ریز و پرزدار روی روکش، افتِ کوکماندگی و صدای خفهشدهی سیمهای بم. اگر نوازندهی ویلنسل هم دارید در خانه، ماجرای تعویض سیم آن با تفاوتهایش در چگونه سیم ویولنسل را تعویض کنیم آمده؛ برای ویولن هم مراحل همان است، فقط تعداد سیمها و تنش کمتر است. تعویض را یک بار با معلم یا تعمیرکار تماشا کنید، بعد خودتان؛ نکتهی حیاتی این است که سیمها را یکییکی و بهترتیب عوض کنید تا خرک و صدمی جابهجا نشوند.
بالشتک (زیربغل)؛ صلح با گردنتان
بحث داغ کلاسهای ویولن: بالشتک بزنیم یا نزنیم؟ واقعیت این است که اکثر هنرجویان ایرانی با ساز و بدنِ امروزی (ساعتها پشت میز و موبایل، شانههای جلوافتاده) بدون بالشتک، بعد از بیست دقیقه، گردن و شانهی قفلشده پیدا میکنند؛ و تکنیکِ درست، در بدنِ دردناک، اولین شهید ماجراست. بالشتک، فاصلهی بین شانه و ساز را پر میکند، وزن ساز را روی شانه مینشاند و اجازه میدهد دست چپ آزاد بماند؛ آزادیِ دست چپ یعنی پوزیشنگیریِ تمیز و شیفتهای بیلرزش.
قبل از انواع، یک نکتهی رایج اما مهم: بالشتکِ درست، «بیحس» است؛ یعنی وقتی مینشینید و ساز را میگذارید، نباید حس کنید دارید چیزی را مهار میکنید. اگر بعد از ربع ساعت، شانههایتان بالای کتان آمده یا سرتان برای نگهداشتن ساز به عقب فشار میخورد، یا بالشتک اشتباه است یا جای آن؛ اینها همان سیگنالهاییاند که اگر نادیده بگیرند، بعدا به فک و ستون فقراتتان فاکتور میفرستند. انواعش از فومهای ساده و ارزان تا بالشتکهای استانداردِ تنظیمشونده در بازار هست؛ بالشتک ویولن ME051 نمونهی همین ردهی استاندارد است. معیار انتخاب سه چیز است: قابلیت تنظیم ارتفاع (چون قد و آناتومی هر کس فرق دارد)، نرمی سطحِ تماس با شانه و ثبات؛ بالشتکی که وسط اجرا میلغزد، از بیبالشتکی هم بدتر است. بالشتک را حضوری امتحان کنید و در حالت نواختن، نه فقط در حالت ایستادنِ خالی.

بالشتک؛ صلحنامهی گردن و شانه با ساعتهای تمرین
سوردین؛ دمساز شبها
سوردین (خفهکن) قطعهای است که روی خرک مینشیند و ارتعاش را ملایم میکند؛ نتیجهاش صدایی است که فقط خودتان میشنوید و همسایهها نه. برای هنرجویی که در آپارتمان زندگی میکند و ساعت تمرینش محدود است، سوردین یعنی آزادی: تمرین در هر ساعت، بدون گفتگو با ساختماندار. اما یک راز مهم: سوردین برای «تمرین تکنیک و انگشتگذاری» عالی است و برای «ساختن صدای واقعی» نه؛ چون با خفه کردن، بازخورد صوتی واقعی به گوشتان نمیرسد. پس الگوی درست، تمرین ساعتی با سوردین و بخش کوتاهِ بدون آن است.
دو مدل رایج در بازار داریم: سوردینهای توری/کلاسیک برای کاهش ملایم (مناسب کنسرتهای کوچک و صدای ابری) و سوردینهای تمرینِ پر (Practice Mute) که بیشترِ صدا را میخورند و مخصوص همان تمرینهای شبانهاند. سوردین خارجی ویولن و سوردین پلاستیکی درجهیک دو نمونه از همین خانوادهاند. موقع خرید فقط دقت کنید مدل سازِ شما باشد؛ سوردینها برای ویولن و ویلنسل و ویولا، سایزهای جدا دارند.
خرک و سیمگیر؛ دو مهرهی کمخبر
خرک، آن تکه چوب کوچکِ ایستاده بین صفحه و سیمها، یکی از حساسترین قطعاتِ صوتی ویولن است؛ جنس، ضخامت، جا و حتی جهتِ چوبِ خرک، مستقیم روی صدای ساز اثر میگذارد. خرکهای نامآشنا مثل خرک تورت (Tourte) و خرک اوبرت (Aubert) سالهاست ردهبندی این بازار را ساختهاند. اما قانون آهنین: خریدن خرک ماجرا نیست، «تراشیدن» خرک ماجراست؛ خرک باید توسط لوتیر برای سازِ شما تراش و تنظیم شود و همزمان، قدِ سیمها و صفحهی شبهنگام هم فیکس شود. خرکِ خامِ نصبنشده، فقط یک تکه چوب قشنگ است.
سیمگیرها (Fine Tuners) آن چهار پیچ کوچک انتهای سازند که کوکهای ریز را بدون درگیرشدن با پنهای اصلی انجام میدهند؛ برای مبتدیها که هنوز حسِ پنچرخاندن درست نشده، نجاتبخشاند. سیمگیر آبنوس نگیندار نمونهای از همین قطعات باکیفیت است. نکته نگهداری: اگر سیمگیر تا انتها سفت شد و کوک هنوز نرسیده، اول با پنِ اصلی پیاده کنید بعد با سیمگیر باریک کنید؛ این چرخه، هم کوک دقیق میدهد هم سیم را از فشارِ غلط نجات میدهد.
مترونوم و تیونر؛ افسران تمرین
دو قطعهی کوچک که بزرگترین نقش را در پیشرفت دارند. مترونوم، ریتمِ واقعی را جایگزین ریتمِ خیالی میکند؛ و صدای مترونوم برای هنرجو، مثل بیل تمرین برای ورزشکار است: دوستداشتنی در نگاه اول، دردناک در استفاده، بیرقیب در نتیجه. مترونومهای مکانیکیِ کلاسیک با آن پاندول تکانخورنده و صدای متالیک، هنوز محبوبتر از نسخههای دیجیتالاند؛ مترونوم مکانیکی ویتنر مدل ۸۵۵ نمونهی همین خانوادهی آلمانیِ جاافتاده است و برای اطلاعات عمومی، مقاله مترونوم در ویکیپدیا خواندنی است. روتین پیشنهادی: قطعهی در حال یادگیری را با مترونوم در تمپوی هفتاد درصد اجرا کنید و هر بار که سه بارِ متوالی بدون خطا زدید، پنج واحد بالا بروید؛ از این روش ساده، تکنیکهای مشهور دنیا هم استفاده میکنند.
تیونر هم که کوک روزانه را به چند دقیقه تبدیل میکند؛ برای ویولن، تیونر کلیپآنی یا اپلیکیشن کوک هر دو کافیاند و ماجرای کامل کوک، مخصوصا اگر با گیتار هم سروکار دارید، در آموزش کوک کردن گیتار در خانه آمده است؛ اصولش یکسان است. دو قطعهی کوچک، جمعا به قیمتی ناچیز؛ اما تفاوتشان در کیفیتِ پیشرفت، از خیلی خریدهای بزرگتر بیشتر است.

مترونوم؛ افسرِ ریتم که هیچکس دوستش ندارد و همه به او احتیاج دارند
کیف و پارچه؛ خانهی امنِ ساز
دو لوازم جانبیِ کمآوازه که کیفیتشان تعیین میکند ساز شما چند سال زنده بماند. کیف ویولن باید دو کار انجام دهد: محافظت از ضربه و دوری از تغییرات ناگهانی دما و رطوبت. کیفهای اُبلیگ (کوشنی) برای حمل روزمرهی درون شهر منطقیاند و جعبههای سخت برای سفر و نگهداری طولانی. داخل کیف، یک پارچهی نرمِ مخصوصِ ساز هم همیشه باشد؛ بعد از هر جلسه، صمغِ کلیفون و عرقِ دست را از سیم و صفحه پاک کنید؛ همین سی ثانیه، سالها به عمر واکشِ ساز اضافه میکند. اصول کامل نگهداری را هم در نگهداری و تمیز کردن اصولی ویولنسل نوشتهایم؛ قواعد برای ویولن یکسان است.
با همین ابزار، چطور تمرین کنیم؟
ابزار بدون روش، فقط وسایل است. بستهی تمرینِ پیشنهادی ما برای یک جلسهی چهلدقیقهای: پنج دقیقه کوک با تیونر (همیشه اول؛ گوش روی سازِ کوک تربیت میشود)، ده دقیقه گام و آرشهکشی با مترونومِ آرام (اینجا همان مطلب آرشهکشی به کار میآید)، پانزده دقیقه کار روی قطعهی در حال یادگیری، بهصورت «تکهتکه و تکرار هدفمند» نه از اول تا آخر، و ده دقیقهی آخر، اجرای کامل بدون توقف، ترجیحا با ضبطِ موبایل. ضبط گوش دادن به خود، همان معلمِ بیتعارف است. اگر این روتین را نگه دارید، پیشرفتتان قابل لمس میشود؛ و اگر مایلید اشتباهات رایج این مسیر را از قبل بشناسید، مطلب اشتباهات رایج هنگام تمرین با ویولن را بخوانید که دقیقا همینها را از بیرون نشان میدهد.
دو خریدی که به شما توصیه نمیکنیم
در دنیای لوازم جانبی، خرجهای وسوسهانگیزِ بیفایده هم کم نیستند؛ دو تای رایجترینشان را بگوییم. اول، «تنظیمکنندهها و گجتهای جادویی تعمییررفاهی»: قطعات اضافهای که وعدهی صرفهجویی زمان یا بهبود جادویی صدا میدهند و در بهترین حالت، فقط فضا میگیرند. هر قطعهای که قرار است روی ساز «نصب» شود و در کاتالوگش صدایتان را متحول میکند، اول با معلمتان مشورت کنید. دوم، خرید «ستهای کاملِ ارزان» از فروشگاههای غیرتخصصی: کیفی که زیپش هفتهی دوم میپاره، کلیفونی که گردش تمامِ سالِ اول است و پارچهای که پرز میگذارد؛ مجموع اینها، پولِ یک لوازمِ درستِ تکی را میسوزاند و اعتمادتان به اینجا را میگیرد. قاعدهی ما ساده است: تعدادِ کم، کیفیتِ درست، از فروشندهای که جواب میدهد.
چند دقیقه در روز؟
سوال همیشگی و جواب ملالآورِ درست: منظم بودن، از طولانی بودن مهمتر است. بیست دقیقهی هر روزِ با مترونوم، از سه ساعتِ آخر هفته مؤثرتر است؛ چون دستگاه عصبی-عضلانی شما با تکرارهای کوتاهِ متمرکز ساخته میشود، نه با ماراتنهای خستهکننده. اگر روزی فقط ده دقیقه دارید، همان ده دقیقه را با گام و آرشهکشیِ مترونومی پر کنید؛ این «حداقلِ مؤثر»، زنجیرهی عادت را نمیبُرد و پیشرفت را زنده نگه میدارد. حتی نوازندگان حرفهای، روزهای شلوغشان را با همین حداقل مؤثر نجات میدهند.
جدول اولویت خرید در یک نگاه
| رده | لوازم | توضیح |
|---|---|---|
| ضروریِ روز اول | کلیفون، پارچه، بالشتک، تیونر | بدون اینها جلسهی اولِ درست ندارید |
| ضروریِ ماه اول | ست سیم یدکی، مترونوم | قبل از اولین سیمِ پاره و اولین ریتمِ لغزان |
| مفید و هوشمندانه | سوردین تمرین، سیمگیر اضافه | آزادی ساعتِ تمرین و کوکِ دقیقتر |
| وابسته به شرایط | آرشهی رده بالاتر، خرک تراشخورده | وقتی ساز و تکنیک از فعلی جلو زدند |
| لوکسِ واقعی | رطوبتسنج کیف، جعبهی حرفهای | برای سفرهای زیاد و سازهای گرانقیمت |
| ۵ قلمحداقل لوازم جانبی ضروری هر نوازنده ویولن | یکچهارم قیمت سازقاعده سرانگشتی بودجه آرشه | حدود یک سالعمر متوسط موی آرشه با تمرین روزانه |
سوالات متداول درباره لوازم جانبی ویولن
برای شروع، اولین چیزی که باید بخرم چیست؟
به ترتیب: کلیفون (اگر داخل ست نبود)، پارچهی تمیزکاری و بالشتک. این سه، همان روز اول لازم میشوند و هزینهشان هم ناچیز است. تیونر هم اگر اپلیکیشن نصب نکردهاید، همان هفته اول سراغش بروید؛ سازِ همیشهکوک، نصف یادگیری است.
هر چند وقت یکبار باید سیمها را عوض کنم؟
با تمرین روزانهی یکساعته، ست سیمهای فلزی حدود شش تا نه ماه دوام میآورند و سینتتیکها کمی بیشتر. اما عدد مطلق وجود ندارد؛ نشانهها را ببینید: سیاه شدنِ محلِ زیر انگشت، پرززدنِ روکش، افت کوکماندگی و کدرشدن صدا. اگر دوتا از این نشانهها را میبینید، وقت تعویض است.
آیا تمرین با سوردین به پیشرفت آسیب میزند؟
اگر کل تمرین با سوردین باشد، بله؛ چون گوش شما بازخوردِ صوتی واقعی نمیگیرد و کشش آرشهی درست شکل نمیگیرد. اما اگر فقط بخش تکنیک و انگشتگذاری با سوردین و بخش صداسازی بدون آن باشد، نهتنها آسیبی نیست بلکه ساعت تمرین را آزاد میکند؛ یعنی در مجموع به نفع پیشرفت است.
آرشهی گران روی ساز مبتدی فرق دارد؟
دارد، ولی صرفه ندارد. آرشه بهتر روی هر سازی، کشش و کنترل بهتری میدهد؛ اما تا وقتی تکنیک شما به مرزِ صدای سازِ فعلی نرسیده، تفاوت را نه شما میشنوید نه شنونده. اول ساز را ارتقا دهید، بعد آرشه را؛ این ترتیب، بازدهی پولتان را بیشینه میکند.
مترونوم مکانیکی بهتر است یا اپلیکیشن؟
از نظر دقت، هر دو. اما مترونوم مکانیکی دو مزیت پنهان دارد: روی میز تمرین شکل مینشیند و «حضور» دارد (اپ در گوشی است و گوشی، پادشاه حواسپرتی)، و صدای متالیکش در نتهای نقطهدار و سنگین، واضحتر از اسپیکر گوشی است. اگر حواسپرتی موبایل دشمن شماست، مکانیکی بخرید.
خرک شکسته را میتوان تعمیر کرد؟
معمولا نه و اصلا نباید. خرک استخوانِ صدای ساز است و خرکِ ترکخورده یا چسبخورده، صدا را بیثبات میکند؛ مسیر درست، تراش خرک نو توسط لوتیر است. هزینهاش هم بهاندازهای نیست که ریسکِ خرابِ چسبخورده را توجیه کند؛ خصوصا که در لحظهی کوک، خرکِ شکسته میتواند صفحه را هم زخم بزند.
برای کودکِ هنرجو، کدام لوازم را سبکتر بخریم؟
بالشتکِ متناسب با بدن کوچک (نه مدل بزرگسال)، آرشهی کودکانهی سبکتر که معلم سایز میکند، کلیفونِ معمولی و تیونر اپ. مترونوم و سوردین را به بعد از سال اول موکول کنید؛ اول باید عشقِ نواختن جا بیفتد، بعد نظامِ تمرین.
بین بالشتک و اسفند/پارچه سنتی چه فرقی است؟
اسفند و پارچهی سنتی، راهحلِ نسل قبل بود و هنوز هم برای بدنهای خاص جواب میدهد؛ اما دو ضعف دارد: ارتفاعش ثابت است و هر ازگاهی باید تازه شود، و روی لباسِ لیز میلغزد. بالشتکِ استاندارد، هر دو مشکل را با تنظیم ارتفاع و سطحِ ضدلغزش حل کرده؛ اگر بیست دقیقه نواختن با پارچهی سنتی برایتان راحت است، لازم نیست عوض کنید؛ اگر گردنتان اذیت میکند، وقت ارتقا است.
برای ویلنسل هم همین لوازم لازم است؟
بیشترِ فهرست مشترک است اما سایز و مدلها فرق دارد: سوردین و سیم و بالشتک ویلنسل مخصوص خودش است، استپر (سنجاق کف) جای بالشتک مینشیند و آرشهاش کوتاهتر و سنگینتر است. ماجرا و لوازم ویلنسل را کامل در مطلب نگهداری و تمیز کردن اصولی ویولنسل دنبال کنید که در همین مقاله هم به آن اشاره شد.
حرف آخر
لوازم جانبی ویولن، همانطور که اول مقاله گفتیم، دیر به چشم میآیند اما زود به کار میآیند؛ و تجربه نشان داده هنرجویی که از همان اول، کیفِ درست دارد، با مترونوم دوست است و شبها با سوردین آزادانه تمرین میکند، خیلی زودتر از همکلاسیهایش از فازِ «مبارزه با ساز» عبور میکند و میرسد به فازِ «موسیقی کردن». اگر همین حالا میخواهید کیف تمرینتان را کامل کنید، از کلیفون و مترونوم شروع کنید؛ مشاورهای دنیای سازها هم اگر جای سوال و مشورت بود، همانجا در دسترساند. ساز خوب با ابزار خوب، از یک آرشه تا یک پارچهی تمیزکاری؛ همهی اینها یک هدف دارند: که شما فقط به موسیقی فکر کنید.